‘शब्दमा जीवन छ, कवितामा आत्मा छ’
आशफोर्ड लन्डन-कविता कहिलेकाहीँ केवल शब्दको सजावट हुँदैन। कहिलेकाहीँ त्यो एउटा मानिसको सम्पूर्ण जीवनको साक्षी बन्छ। उसले हिँडेको बाटो, उसले भोगेको युद्ध, उसले छोडेको गाउँ, र उसले सम्झेर बगाएको आँसुको दस्तावेज बन्छ। त्यस्तै एउटा जीवनको साक्षात्कार अब बेलायतको आशफोर्डमा हुँदैछ।
नेपाली कविता, युद्ध साहित्य र गोर्खा इतिहासका क्षेत्रमा आफ्नो विशिष्ट पहिचान स्थापित गरिसकेका कवि काङमाङ नरेश राईको एकल कविता वाचन आउँदो २२ नोभेम्बर २०२६, आइतबार दिउँसो १३:०० बजे गोडिन्टन भिलेज हल, लाउडन वे, आशफोर्ड, केन्ट, TN23 3JJ मा आयोजना हुने भएको छ।
आयोजक इकोज अफ पर्वत Echoes of Parbat ले आयोजना गर्ने यो वाचनमा म्युजिसियन, गायक तथा संगीतका साधक वीर चन्द्र राई उर्फ बि.सि. राईले गितारमा साथ दिनुहुनेछ। कविताको शब्द र गितारको धुन एकै मञ्चमा भेट हुँदा त्यो साँझ केवल कार्यक्रम नभएर एउटा आत्मिक संवाद बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यो कवि नरेश काङमाङ राईको पहिलो एकल वाचन होइन। यो त एघार मञ्चको लामो, कठिन र गौरवपूर्ण यात्राको बाह्रौँ अध्याय हो।
एघार ठाउँ, एघार पटक एक्लै उभिएको कवि
नेपालमा उहाँले एकल कविता वाचन गर्नुभएका एघार ठाउँहरू यी हुन्
इलामको फिक्कल, इलाम बजार, झापाको दमक, झापाको बिर्तामोड, धरान बजार, भरौल सुनसरी, धनकुटा, भोजपुर बजार, पाल्तेपानी भोजपुर, दिक्तेल र काठमाडौँ।
पूर्वको फिक्कलबाट सुरु भएर काठमाडौँसम्म आइपुगेको यो यात्रा नेपाली साहित्यमा दुर्लभ मानिन्छ। किनभने, एकल वाचन भनेको एउटा कवि एक्लै मञ्चमा उभिएर दुई घण्टा आफ्नो जीवन सुनाउनु हो। त्यहाँ न कुनै सहारा हुन्छ, न कुनै पर्दा। हुन्छ त केवल कवि, उसको शब्द र श्रोताको मौनता।
ती मञ्चहरूमा उहाँले युद्ध, वियोग, माटो, पहिचान, गोर्खा जीवन र प्रवासको पीडालाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको थियो। अब त्यही यात्राको अर्को अध्याय बेलायतमा लेखिँदैछ। जहाँ गोर्खाको कथा सुरु हुन्छ, र जहाँ गोर्खाको कथा अझै अपुरो छ।
को हुन् कवि नरेश काङमाङ राई
साहित्यिक नाम काङमाङ नरेश राई भनेर चिनिनुहुने कविको वास्तविक नाम नरेश मणि राई हो।
जन्म : टेम्केमैयुङ गाउँपालिका, नागी ४, भोजपुर
आमा : कृष्ण कुमारी राई
बाबु : कृष्ण बहादुर राई
श्रीमती : सीमा राई
छोराहरू : स्वाभिल राई र स्वानिम राई
भोजपुरको नागीको काखमा हुर्कनुभएका राई सन् २००० मा बेलायती सेनामा भर्ना हुनुभयो र सन् २०१२ मा अवकाश लिनुभयो। सेनाको अनुशासन, युद्धको अनुभव र प्रवासको एक्लोपन नै उहाँको कविताको सबैभन्दा ठुलो पाठशाला बन्यो।
उहाँले लेखन २०४५ सालदेखि सुरु गर्नुभएको हो। तर उहाँको कलमले साँचो उचाइ बेलायती सेनाको जीवन भोगेपछि लियो। त्यसैले उहाँका कवितामा किताबी कल्पना भन्दा बढी भोगिएको यथार्थ, बन्दुकको छेउमा उभिएको मान्छेको मन र घर सम्झेर रुने सैनिकको आँसु पाइन्छ।
काङमाङ नरेश राईको कविता पढ्दा लाग्छ, यो कवि लेखिरहेको छैन, भोगिरहेको छ। ऊ कल्पना गरिरहेको छैन, साक्षी दिइरहेको छ।
प्रकाशित कृतिहरू : कवितादेखि इतिहाससम्म
कवि राईका अहिलेसम्म १० कृति प्रकाशित छन् :
1. आँसुको दोभान, संयुक्त कविता सङ्ग्रह, वि.सं. २०६१
2. अनुहारमा लुकाइएका चोटहरू, कविता सङ्ग्रह, वि.सं. २०६२
3. युद्ध बोकेको सिताङ, युद्ध उपन्यास, वि.सं. २०६८
4. खुकुरीको धारमा लाहुरेको युद्ध कथा र व्यथाहरू, वि.सं. २०७१
5. पप्पी फूल, कविता सङ्ग्रह, वि.सं. २०७४
6. फियरलेस वारियर, सन् २०१५, बेलायतको प्रकाशन हाउस ओलम्पियाबाट प्रकाशित
7. एघार नोभेम्बर, कथा सङ्ग्रह, २०७६
8. साखुङवारा किरात राई २२ भाषीहरूको जन्मदेखि मृत्यु संस्कार, २०७७
9. तेप्सायु, कविता सङ्ग्रह, २०७८
10. पानी पतिया गोर्खा सैनिकको इतिहास, २०८१
यी कृतिहरूमध्ये युद्ध बोकेको सिताङ र खुकुरीको धारमा ले गोर्खा सैनिकको युद्ध अनुभवलाई नेपाली साहित्यमा नयाँ ढङ्गले स्थापित गरे। पानी पतिया गोर्खा सैनिकको इतिहास ले भने उहाँलाई कवि मात्र नभई इतिहासका खोजकर्ता र दस्तावेजकर्ताको रूपमा पनि चिनाएको छ।
उहाँको साहित्य केवल भावनाको विस्फोट होइन, प्रमाणको संरक्षण पनि हो।
सम्मान र पुरस्कारहरू
उहाँको साधनालाई नेपाल र बेलायत दुवैतिरबाट सम्मान गरिएको छ :
1. कवि विमल गुरुङ कृति पुरस्कार, वि.सं. २०७८, पुरस्कार राशि दुई लाख एकाउन्न हजार रुपैयाँ
2. नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानद्वारा प्रज्ञा अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार, २०८२, पुरस्कार राशि एक लाख रुपैयाँ
3. मनमाया बान्तवा स्मृति प्रतिष्ठानद्वारा स्रष्टा सम्मान पुरस्कार, २०८१, पुरस्कार राशि रु. १५,००२
4. उर्वरा फाउन्डेसनद्वारा सम्मान, वि.सं. २०७८
5. त्रि-चन्द्र मल्टिपल क्याम्पस मनोविज्ञान समाज र मानवशास्त्र विभाग द्वारा मानार्थ सदस्यता तथा सम्मान, सन् २०१६
6. अन्नपूर्ण बाह्र मा.वि. सम्मान, २०८०
पुरस्कारको सूचीले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ, काङमाङ नरेश राईको साहित्य दरबारमा मात्र होइन, गाउँको विद्यालयदेखि प्रज्ञा प्रतिष्ठानसम्म पुगेको छ।
संस्थापक, सम्पादक र अभियन्ता
कवि राई केवल लेखक मात्र हुनुहुन्न, उहाँ संस्थाहरू जन्माउने र साहित्यलाई व्यवस्थित गर्ने अभियन्ता पनि हुनुहुन्छ।
संलग्नता :
1. पहिचान पुरस्कार संस्थापक सन् २०१५, पुरस्कार राशि हाल ५ लाख २ हजार २ रुपैयाँ
2. भोजपुर प्रतिभा प्रतिष्ठान संस्थापक सचिव सन् २००८, पुरस्कार राशि हाल ३५ हजार रुपैयाँ र सम्मान राशि १५ हजार रुपैयाँ
3. युद्ध साहित्य पुरस्कार संस्थापक मध्येका एक सन् २०२१, पुरस्कार राशि हाल ५० हजार रुपैयाँ
4. कृष्ण बहादुर काङमाङ राई स्मृति प्रतिष्ठान संस्थापक सचिव, स्था: २०८३, पुरस्कार राशि १,००,००२
5. नव प्रतिभा युवा क्लब नागी ४ भोजपुर फुटबल ग्राउन्ड निर्माण अभियन्ता, सन् २००९
सम्पादन :
1. सीमाहीन बिम्बहरू, कविता सङ्ग्रह २०६३
2. ग्रिनविचका प्रतिध्वनिहरू, कविता सङ्ग्रह २०६६
3. युद्धमा हराएको प्रेम, पहिलो नेपाली युद्ध कविता सङ्ग्रह २०६८
4. गोर्खा वार पोयम, अथर हाउस बेलायतबाट प्रकाशित, सन् २०१४
5. युद्ध साहित्य र सिद्धान्त, २०६९
6. गोर्खा सत्याग्रह, दस्तावेज, सन् २०१४
7. ग्रिनविच टाइम्स त्रैमासिक म्यागजिन, बेलायत २०१२-२०१४, कार्यकारी सम्पादक
8. गुरिल्ला गर्ल, तारा राई सम्पादन २०१७ कनराड प्रेस बेलायतबाट अङ्ग्रेजीमा प्रकाशित
9. गोर्खा गन, गणेश राई सम्पादन २०२० कनराड प्रेस बेलायतबाट अङ्ग्रेजीमा प्रकाशित
नेपाली युद्ध साहित्यलाई एउटा विधाको रूपमा स्थापित गर्न उहाँले गर्नुभएको सम्पादन र संस्थागत योगदान अतुलनीय मानिन्छ। उहाँले केवल आफ्नो नाम लेख्नुभएन, अरूको नाम लेख्ने बाटो खोलिदिनुभयो।
यो कार्यक्रम किन छुटाउनु नहुने
एघार ठाउँमा एकल वाचन गरिसकेको कविले जब एक्लै मञ्चमा उभिएर कविता सुनाउँछन्, त्यो केवल वाचन हुँदैन, त्यो एउटा जीवनको साक्षात्कार हुन्छ।
बेलायतमा बस्ने नेपालीहरूका लागि यो कार्यक्रमले भोजपुरको नागी, बेलायती सेनाको ब्यारेक, युद्धभूमिको रात र लन्डनको प्रवासलाई एउटै सूत्रमा जोड्नेछ।
आयोजक इकोज अफ पर्वत ले सम्पूर्ण साहित्यप्रेमी, गोर्खा परिवार, पूर्व सैनिक र नयाँ पुस्तालाई कार्यक्रममा उपस्थित भई कविताको आत्मालाई छुन निमन्त्रणा गरेको छ। किनभने, नयाँ पुस्ताले यदि आफ्नो इतिहास बुझ्न चाहन्छ भने, त्यो इतिहास किताबमा मात्र होइन, यस्ता कविहरूको स्वरमा पनि जीवित छ।
शब्दमा जीवन छ, कवितामा आत्मा छ
यो केवल भनाइ होइन, कवि नरेश काङमाङ राईको जीवन दर्शन हो।
कार्यक्रम विवरण :
मिति: २२ नोभेम्बर २०२६, आइतबार
समय: दिउँसो १३:०० बजे
स्थान: Godinton Village Hall, Loudon Way, Ashford, Kent, TN23 3JJ
आयोजक: इकोज अफ पर्वत
समाचार : भूमिराज राई
